باذيَر و ده‌وله‌ت

| وه‌ک پسپۆر و زانايێن ئه‌نترۆپۆلۆژي و ئارکۆليۆژي پێ ل هندێ ددانن، جارا يه‌که‌م مرۆڤ ل کێشوه‌را ئافريکيايێ په‌يدابووينه‌ و شارستاني ل کێله‌کا هه‌ردوو رووبارێن هه‌ڤالجێمک "دجله‌ و فورات"ي سه‌رهلدايه‌، ب تايبه‌تي پشتي ده‌ربازبوونا قووناغا "نه‌ئۆليتيک ــ NEOLITHIC"(*) ده‌وله‌تێن باژێران ل شارستانيا سومه‌ر په‌يدابوون. بۆ برێڤه‌برنا ڤان ده‌وله‌تێن باژێران فۆرمێ زه‌کورات په‌يدابوو(*)، ڤێ پرۆسێسێ قانوونێن حه‌مورابي وه‌ک فۆرمەکێ رێکخستن و سەردەستيا جڤاکان ئينانه‌ ژيانێ. ب درێژيا ديرۆکێ ئەڤ فۆرمێ برێڤەبرنێ ب هزر و ئيديۆلۆژيێن "ئۆلي، عەشائيري، نەتەوەي و چيناتي" يێن جودا هاتنەپێش. ئەڤ پێکهاتە چاڤلێکرنا دەولەتا ئەسمانان بوو، چونکو ب تێگەهشتنا بەرێ دەولەتا خۆداوەندان ل ئەسمانانە، ژ بەر هندێ نوونەرێن خۆداوەندي وەک کاهن و رەهبەرێن ئۆلي دەولەتا خۆداوەندي ل ئەردي دەمەزراند. ل سەر ڤێ تێگەهشتنێ ئاوگوستين/ 354 ــ 430ز دبێژيت: "باژێرێ خۆدێ کەنيسەيە، ل سەر پرنسيپێن مۆرالي رادبيت و باژێرێ ئەردي دەولەتە، يەکەم گرێدايي خێرێ‌يە و يا دووێ گرێدايي شەريە، چونکو ديرۆکا مرۆڤاتيێ، ديرۆکا هەڤرکي و شەرانە"( ) و هێگێل دەولەتێ وه‌ک سيبەرا خۆدێ ل ئەردي دبينيت(*). ئەڤێ يەکێ وەک بەرژەوەنديا سەردەستێن ئۆلي، مرۆڤ ئێخستە بەر هەڤدژيا قەزا و قەدەرێ. ئێدي مرۆڤێ دژي دەولەتا خۆدێ يا ل ئەردي براوەستيت، دێ راستي خفسان هێت، ژ بەر هندێ تا دەمەکێ درێژ حوکمراني ب عەقليەت و ئيديۆلۆژيا ئۆلي برێڤە دچوو، لێ بەلێ ب خەبات و پێشداچوونا جڤاکان گوهورين کەتنە فۆرمێ برێڤەبرنێ، هەر وەکو د ڤێ هێلێ دا پلاتۆن دەولەتێ ب ئالەکێ گيانێ مرۆڤي پەسن دکەت، چونکو مرۆڤ بوونەوەرەکێ ئێکانەيە هەست ب ئازاديبوونا خۆ کري، له‌ورا ئازاديبوون گەوهەرێ مرۆڤيە. 
ب ڤي ئاوايي ل جڤاکێن سومه‌ري رێکخستن ب سايا په‌رستگه‌هێن دگۆتنێ "زه‌کورات" دهاته‌کرن، کار و پله‌يێن ڤێ زه‌کورايێ ژ سێ چينا/ قاتان پێکدهات، چينا يه‌که‌م پاله‌ و رێنجبه‌ر ل قاتێ يه‌که‌م بوون، چينا دووهه‌م کال و ريهسپي کارێ رێڤه‌برنێ دکر، ل قاتێ دووێ بوون و چينا سێيه‌م خۆداوه‌ندان سه‌رداري دکر ل قاتێ سيێ بوون. ئه‌ڤێ پرۆسێسا کارێ زه‌کورات شه‌نگستێ باژێري وه‌ک رێڤه‌برن دانا، هه‌ر وه‌کو ده‌رباز بووي، زه‌کورات ب سێ ئه‌رکان "کار، خزمه‌ت و سه‌رداري" رادبوو. ئه‌ڤ پارڤه‌بوونا سێ چيناتيا ل جڤاکا سومه‌ر ب فۆرمێ زه‌کورات دروست بووي، بوويه‌ بنگه‌هێ هزرا "کۆمارا پلاتۆن"ي(*)، کو ئه‌و ژي ل سه‌ر سێ پشکان "له‌شکر/ ئاسن، کاهن ــ ريهسپي/ زيڤ و خۆداوه‌ند/ زێر" ئاڤابوويه‌. کارێ زه‌کورات مينا باژێر/ ده‌وله‌تێ "ژمێريار، هه‌ڤيڤه‌ندي، زانست، هونه‌ر، مالبات و..." بوو، سه‌رباري پرۆسێسا خوداوه‌نديێ، ئه‌ڤ کار و پلاندانانا کال و ريهسپيان، مينا رێڤه‌به‌ري و ئه‌ندازياريا ئيرۆ بوو. ئه‌ڤ کارێ ل زه‌کورات دهاته‌کرن، دبيت گاڤا يه‌کێ يا کارێ ب ئاوايه‌کێ ته‌ڤايي بيت، ژ به‌ر هندێ ماکس ڤێبه‌ر ب "سۆسيۆلۆژيا فيرعه‌وني" بناڤکر. 
باژێرێ ئوروک ل سو‌مه‌ر دبيته‌ يه‌که‌م بنگه‌هێ ده‌وله‌تێ يان مرۆڤ دکاريت بێژيت، ئوروک يه‌که‌م باژێر ــ ده‌وله‌تا سومه‌ريه‌ د ديرۆکێ دا، کو ب که‌ڤنترين باژێر‌ دهێتە هژمارتن. باژێر ژي مينا "ئوروک، ئه‌ريدو، بابل و..."، بووينه‌ بنگه‌هێ شارستانيێن مێزۆپۆتاميا. هەر دەما هزرا ئاڤاکرنا شوورهان ل دەردورێن باژێران هاتيەکرن، ئەو ب خۆ جۆرەکێ پاوانکرنێ ژ هزر و هێزێن بەربەريەتێ بوو، چونکو دەما باژێر ژ هێلا هوندري‌ڤە لاواز دبن و ژ دەرڤە هزرێن کۆچەري روو دکەنێ، هنگي باژێر بەر ب هەلوەشيانێ‌ڤە دچن. چونکو‌ مۆدێرنيزم به‌ر‌هه‌مێ کولتورێ باژێرانه‌، پێشکه‌تنا شارستانيه‌تێ ژي گرێدايي کولتورێ باژێرانه‌، بنێرە چه‌وا تا نوکه‌ کولتورێن باژێرێن چين و هندێ شيايه‌ خۆ ل به‌ر ڤان گوهورينێن دژوارێن جيهانێ بگرن. دياره‌ هێزا کولتورێ ڤان باژێران‌ شارستانيا ڤان هه‌ردوو وه‌لاتان راگرتيه‌، ل چينێ ئيديۆلۆژيا مارکسي و کولتورێ خۆمالي و ل هندێ ليبراليزم و کولتورێ خۆمالي بووينه‌ پالپشت. يه‌ک ژ سه‌ده‌مێن مانا ئه‌ڤ فۆرمێ سۆشياليزمێ ل چينێ، گرێدايي هندێ ئه‌ڤ شۆپ و سيسته‌مه‌ دگه‌ل کولتورێ خۆماليێ چينێ هاتيه‌ هه‌ڤيرکرن، کو شێوه‌کێ لۆکاليێ دايه‌ مارکسيزما چينێ. ب ڤي ئاوايي باژێران بۆ پاراستنا کولتورێ خۆ ل بەر خۆدايە، بۆ برێڤەبرنا ڤان باژێران پێدڤي ب "عەقلمەند، ريهسپي، ئۆلدار و حەکيمان" بوويە، ژ ڤان هزر و پرۆسێسان بنگەهێ ئۆل و فەلسەفە هاتە دانان، ل داويێ ئيديۆلۆژيا گياني و گەردووني سەرداري کريە، لێ بەلێ مێکرنا جڤاکي ژ بابسالاري دەسپێکريە، بابسالاري هند ب ريتمەکا دژوار هاتيەپێش، شوونوار و ديرۆکا مێ/ ژنێ بوهژانديە. ب کورتي ل دەسپێکێ دەولەتێن باژێران هەبوون، پاش نوکە بوونە کۆمار. مرۆڤ دکاريت بێژيت، پشتي قووناغا مێتۆلۆژي و ئەفساني، فەيلەسۆف بوونە عەقلمەند و رەهبەرێن جڤاکي، بەلێ پا پشتي ئۆلێن ئەسماني ژي پەيدابووين، پێغەمبەر بوونە سەردارێن جڤاکي.
ب ڤێ ڤێراچوونێ پێشکەتنا هەر گەلەکي گرێدايي وەرارا باژێرانە، لێ مخابن باژێرێن مە ب کولتورێ خۆ گوندن، ئەڤێ يەکێ ئالۆزيەک د ناڤبەرا پرۆسێسا باژێر و عەقلێ گوندي پەيدا کريە، ب راستي ديرۆکا دەولەتان ديرۆکا باژێرانە، ژ بەر هندێ گرنگە ئەگەر کورد هزر د دامەزراندنا دەولەتێ دا بکەن، دڤێت باژێر وەک کولتور بهێتە دەولەمەندکرن، ديارە ئەڤە نە پرۆسێسەکا ب ساناهيە، بەلکو پێدڤي ب پرۆژێن رژد و ئيستيراتيژيە. بنێرە ب خەبات و (شۆرشا فره‌نسي 1848 ــ 1851ێ ب شۆرشا "ره‌وشه‌نبيران" هاتە بناڤکرن و پاريس ب پايته‌ختێ سه‌دێ نۆزێ هاتە ل قەلەمدان/ لويس نامييه)( ). هەر پەيدابوونا پرۆسێسا ديمۆکراسي، مافي مرۆڤ، جڤاکا مەدەني و... گرێدايي سەرهلدان و کولتورێ باژێرانە. ئانکو دەولەت کچا باژێرانە، ژ بەر هندێ دەولەت هەبوونەکا مۆراليە و باژێر هەبوونەکا پراکتيکيە. مرۆڤ دکاريت بێژيت دەولەت هەڤگرتنا باژێرانە، ژ بەر هندێ باشڤەرۆيا دەولەتان ئەنجامێ پاشڤەرۆيا باژێرانە، لەورا باژێر دبنە کليلا ڤەکرنا دەولەتان.
ب ئەنجام مرۆڤ دکاريت بێژيت، ل سێ قووناغان/ شۆرشان کولتور ب ئاوايەکێ بەرچاڤ پەيدابوويە، قووناغا يەکەم، نێۆليتيک 6000 ــ 4000 ب.ز ل سومەر، قووناغا دووهەم، 600 ــ 300 ب.ز ل ئەسينا/ يوونان و قووناغا سێهەم، ژ 1600 ل ئورۆپا ب شێوەکێ گشتي. د ڤان هەر سێ قووناغان دا پەيوەنديەکا ب هێز د ناڤبەرا کولتور و باژێري دا دروست بوويە، ل هەر قووناغەکێ ژي کولتور ب شێوەکي پێشداچوويە، لێ بەلێ ل ڤان هەر سێ قووناغان ژي شەنگست کولتورێ باژێران بوويە.
||
ده‌ما مله‌ت هزر د گوهورين و مۆدێرنيزمێ دا دکه‌ن، ئه‌نجامێ ده‌ربازبوونا ژ قووناغ و هزرێن قه‌بيله‌ و عه‌شيره‌تێ‌يه‌، ژ به‌ر هندێ په‌يدابوونا هزرا مۆدێرنيزمێ ئه‌نجامێ پێشداچوونا گه‌لانه‌. ئه‌گه‌ر ب ڤێ پيڤانێ بيت، پا ل نک مه‌ هێشتا پێشداچوون ل ئاستێ پێويست په‌يدا نه‌بووينه‌، ژ به‌ر هندێ سەرهلدانا هزرا گوهورين و مۆدێرنيزمێ ل ڤێ کێشوه‌رێ مرۆڤي دئێخيته‌ هه‌ڤکێشا د ناڤبەرا چاڤلێکرن و هشياريێ دا. بنێرە ل ئورۆپا ژي تا جڤاکا سڤيل پەيدا نەبووي، پێکهات و سازيێن دەولەتێ نەروونشتن، هەر وەکو فەيلەسۆف و جڤاکناسێ ئەلمان ماکس ڤێبەر دبێژيت، تا سەدێ هەڤدێ دەستێ ئەسماني و کەنيسێ دەسەلات ل ئەردي دکر، لێ پشتي سەدێ هەڤدێ هەڤکێش بەروپشت بوو. ئێدي مرۆڤان جهـ و دەسەلاتا ئەسماني و کەنيسێ دەسنيشانکر، ل سەر ڤان بنەما و تەڤگەران ناڤبري کاريزما(*) دەربازي هێلا جڤاکي و سياسي کر. ئه‌ڤ تێگه‌هشتنه‌ وه‌ک ئه‌نجامێ مل ب ملێ تەڤگەرا رۆشنگەري ل ئورۆپا بوو، ب تايبه‌تي هێگێل ده‌وله‌ت وه‌ک جڤاک ــ STAATSGESELLSCHAFT ل قه‌له‌م ددا، لێ ل فرەنسا ب سەرکێشيا فەيلەسۆفێ شۆرشا فرەنسي جان جاک رۆسو. نه‌مازه‌ ب پەرتووکا خۆ يا ناڤدار "گرێبەستا جڤاکي/ 1762ێ" مينا ئنجيلا شۆرشا فرەنسي بوو، ژ بەر هندێ ناپليۆن دبێژيت، "ئەگەر رۆسو نەبا، شۆرشا فرەنسي 1789 ــــ 1799ێ ژي ب درووشمێ خۆ "ئازادي، وەکهەڤي و براتي" نەدبوو.